Nivîskar: Şoreşê Ûzîmî    

HELBEST Û MÎTOLOJÎ

Mîtolojî û helbest du rûyên heman rûpelî ne ku ji destpêka dîroka mirovahiyê ve giyan, bawerî, tirs û hêviyên civakan neqş kirine. Têkiliya di navbera van her du qadan de ne tenê hevdîtineke wêjeyî ye; ew raserî gerdûnî, civakî, derûniyî û çandî ye. Mîtolojî wekî hewldana yekem a mirov a ji bo fêmkirina gerdûnê, hîmên herî kûr ên hişmendiya komî ava dike; helbest jî dibe ziman, deng û rîtma ku van hîman radigihîne nifşên dahatîyê. Ji ber vê yekê, helbest û mîtolojî di her qada jiyana civakî de tora wateyê ya mirovahiyê hûnandine.
Destpêka Dîrokê û Serdemên Kevin: Bingehên Mîtolojîk ên Helbestê
Di destpêka dîrokê de, sînorên di navbera rûdanên rastîn, baweriyên olî û afirandina hunerî de ne diyar bûn. Ji bo mirovên serdemên kevin, mîtolojî ne tenê “çîrokên xeyalî” bûn, di heman demê de rastiya wan a civakî û gerdûnî bûn. Di vê serdemê de, helbest bû amûra bingehîn a parastin û veguhastina mîtolojiyê.
Destanên Mezopotamyayê (BZ 2100):
Destana Gilgamêş, wekî yek ji nimûneyên herî kevin ên helbest û mîtolojiyê nîşan dide bê ka mirov çawa tirsên xwe yên li hemberî mirinê û lêgerîna xwe ya ji bo nemiriyê bi rîtma helbestê aniye ziman.
Mîtolojî û Helbesta Yewnanî (BZ Sedsala 8an):
Berhemên Homer, Îlyada û Odîseya, bingeha hişmendiya Ewropî ava kirin. Homer mîtên Yewnanî bi helbesteke epîk rêsand. Helbestvanên wekî Hesîodos di berhema xwe ya bi navê Theogonia de, şecereya xwedawendan bi zimanê helbestê şîrove kir, ku ev yek nîzam û sîstema civakî ya dema xwe rewa dikir.

Di van serdeman de, helbestvan wekî “pêxember” an jî “peyvdarên xwedawendan” dihatin dîtin. Helbest ne tenê ji bo kêfê, lê ji bo rîtûalên olî, pîrozkirina serkeftinan û parastina bîra civakî dihat xebitandin.
Serdemên Navîn û Ronesans: Veguherîna Mîtan
Bi hatina olên yekxwedayî (Xiristiyanî û Îslam), mîtolojiyên panteîst û polîteîst (pirtu-xwedayî) rûbirûyî qedexe an jî veguherînekê bûn. Lê belê, helbestê tu carî dest ji mîtolojiyê berneda; wê tenê şiklê xwe guhert.
Li Rojhilat û Cîhana Îslamê: Helbestvanên wekî Firdewsî di Şahnameyê de mît û lehengiyên kevin ên Îranî û Aryenî vejandin. Di helbesta tesewufî de jî, gelek hêmanên mîtolojîk û sembolîk ji bo şîrovekirina eşqa xwedayî hatin bikaranîn.

Li Rojava û Ronesans (Sedsala 14-16an): Dante Alighieri di Komediya Îlahî de mîtolojiya Xiristiyanî û ya klasîk a Yewnanî-Romayî gihandin hev. Di serdema Ronesansê de, helbestvanan mîtolojî wekî amûreke estetîk û azadiya ramanê li dijî zextên dêrê bikar anîn.
Serdema Modern û Postmodern: Ji nû ve Sêwirandina Mîtan
Bi Şoreşa Pîşesaziyê û Serdema Ronakbîriyê re, her çend aqil û zanist derketin pêş jî, helbestvaniya Romantîk (wekî William Blake, Goethe û Lord Byron) berê xwe da mîtolojiyê da ku giyanê mirov ji hişkayiya mekanîk a modernîzmê rizgar bike.
Di sedsala 20an de, bi derketina derûnnasiya kûr a Sigmund Freud û Carl Gustav Jung re, derket holê ku mît “arkatîpên” (qalibên hişmendiyê) hişê me yê binerd in. Helbestvanên Modernîst ên wekî T.S. Eliot (The Waste Land) û Ezra Pound, mîtên kevin wekî neynikekê bikar anîn da ku krîza giyanî û perçebûna civaka modern a piştî Şerê Cîhanê yê Yekem nîşan bidin. Îro di serdema postmodern de, mît di helbestê de têne dekonstruksiyonkirin (hilweşandin û ji nû ve avakirin), ku helbestvan mîtên klasîk hildigirin û ji bo rexnekirina pergalên desthilatdar, feraseta zayendî û kapîtalîzmê ji nû ve dinivîsin.
Di Her Varê Civakê De Helbest û Mîtolojî
Têkiliya helbest û mîtolojiyê tenê di pirtûkan de namîne; ew di her qada jiyana civakî de wekî dînamîkekê kar dike.
Qada Siyasî û Neteweyî: Mîtên ku di nav helbestan de têne parastin, dibin bingeha nasnameyên neteweyî. Helbesta epîk fona ruhanî dide avakirina dewlet û neteweyan.
Qada Civakî û Rîtûel: Ji dergûşê heta gorê, jiyana mirov bi rîtman ve girêdayî ye. Lorîkên dayikan, stranên şînê (şînî) û stranên dawetan tije ne ji sembolên mîtolojîk ên wekî xweza, av, agir û heyvê.
Qada Aborî û Kedê: Di civakên gundî û şivankariyê de, stranên ku di dema dirûnê an jî bêrîvaniyê de têne gotin, bi mîtên bereketê (wekî mîta tîpên mîna tamsîlkirina xwedawenda bereketê) ve girêdayî ne.
Taybetmendiya Têkiliya Helbest û Çîrok-Destanên Kurdî
Dema mirov li ser çand û wêjeya Kurdî hûr dibe, dibîne ku sînorê navbera helbest, mîtolojî, çîrok û destanan bi tevahî radibe. Çanda Kurdî ya ku bi sedsalan bi awayekî devkî hatiye parastin, zimanê xwe yê hebûnê di nav formeke helbestî û rîtmik de dîtiye. Sazûmana Dengbêjiyê bixwe şahida herî mezin a vê yekê ye.
1. Dengbêjî: Veguhêzera Mît û Destanan bi Rîtma Helbestê
Dengbêj ne tenê stranbêj in; ew dîroknas, mîtolog û helbestvanên civaka Kurd in. Ew destanên mîtolojîk û çîrokên lehengiyê ne bi pexşan (prose), lê bi zimanekî helbestî, bi pîvandin û rîtma klamê tînin ziman. Ji bo mînak, gava dengbêjek Destana Dewrêşê Evdî an jî Kela Dimdimê dibêje, ew helbesteke epîk a herî zindî pêşkêş dike ku tê de mîtên dilsoziyê, qebîletê û xaksaziyê hene.
2. Mîta Kawa û Newrozê: Çavkaniya Helbesta Berxwedanê
Mîtolojiya Kurdî herî zêde xwe di mîta Kawayê Hesinkar û Cejna Newrozê de nîşan dide. Ev mît, ku di bingeh de şerê ronahî û tariyê, azadî û zilmê ye, di helbesta Kurdî ya klasîk û modern de bûye şakar (masterpiece).
Ji Ehmedê Xanî heta Cegerxwîn, her weha di helbesta Kurdî ya nûjen de, Kawa û Newroz wekî sembolên helbestî hatine bikaranîn da ku hişmendiya neteweyî û daxwaza azadiyê geş
bikin. Helbestvanê mezin Cegerxwîn bi vî awayî bang dike:
“Ez mîratê Kawa me, taca serê Kurda me…”
Gava helbestvan vê dinivîse, mîtolojî rasterast dibe çekeke siyasî û civakî ya dema modern.
3. Mem û Zîn: Ji Çîroka Devkî ber bi Felsefeya Mîtolojîk û Helbestî
Çîroka devkî ya Memê Alan, ku xwedî kokên pir kevin ên mîtolojîk e (lêgerîna evîna kamil, astengiyên mîstîk, rola hespan a mîtolojîk wekî Bozê Rewan), di sedsala 17an de ji aliyê fîlozof û helbestvanê mezin Ehmedê Xanî ve hate girtin û bi şiklê mesnewî (helbest) hate nivîsandin. Xanî ev çîrok veguherand mîtolojiyeke neteweyî û felsefî. Di Mem û Zîn de, evîna fanî dibe evîna xwedayî, û qeder û trajedî bi rismên helbestî yên pir bilind têne hûnandin.
4. Siyabend û Xecê: Trajediya Mîtolojîk a Sînorê Xwezayê
Destana Siyabend û Xecê nimûneyeke bêhempa ye ku tê de mîtolojiya xwezayê û Çiyayê Sîpanê dibe mijara helbestê. Siyabend, wekî nêçîrvanekî ku sînorê xwezayê derbas dike, bi tolhildana gihanekî (gajendekî) re rûbirû dimîne. Ev destan, ku di bin klamên dengbêjan de her tim wekî helbesteke xemgîn hatiye parastin, têkiliya mirovê Kurd a mîstîk a bi çiya, ajal û xwezayê re şîrove dike.
Encam
Ji serdemên tarî yên Mezopotamyayê, di ser Epîkên Yewnanî û Ronesansê re heta perçebûna hişê mirovê modern; mîtolojî her tim bûye havênê helbestê, û helbest jî bûye parêzvanê herî dilsoz ê mîtolojiyê. Mîtolojî bêyî helbestê dê bêdeng û hişk bima; helbest jî bêyî mîtolojiyê dê bê gihan, bê koka kûr û bê wateya hîmî bima.
Di çarçoveya çand û civaka Kurdî de, ev têkilî hîn kûrtir e. Ji ber şert û mercên dîrokî û nebûna derfetên nivîskî yên fermî, Kurdan dîrok, bawerî, felsefe û mîtolojiyên xwe spartine bîra dengbêjan û rîtma helbestê. Çîrok û destanên Kurdî ne tenê çîrokên demborînê ne; ew mîtolojiyên zindî ne ku bi saya zimanê sêrbaz ê helbestê heta roja me ya îro hatine, û hîn jî di helbesta Kurdî ya hevçax de wekî ruhekî zindî rê nîşanî nifşên nû didin.

👉🏿Jîn (Di dema şer da) ji heşt vîdyoyan pêk tê. Ji bo ŞERÊ GEL YÊ ŞOREŞGERÎ hatîye amadekirin. Li ser malpera KINÊR peyda dibe.